Skip Navigation Links
صفحه اصلی
واحدهای هنریExpand واحدهای هنری
هنرمندانExpand هنرمندان
منابع محتواييExpand منابع محتوايي
درباره Expand درباره
ارتباط با حوزه
ثبت نام ورود    
 


امام رضا (ع) و خوزستان
يكي از افتخاراتي كه شامل حال خاك خوزستان شده ورود امام علي بن موسي الرضا(ع) به اين استان است كه در هنگام سفر به مرو كه از مدينه حركت نمودند....
تعداد مشاهده : 2292 -  شنبه، 9 آبان 1388  10:40:53

عنوان تحقیق: امام رضا (ع) و خوزستان

 

محقق: اسماعیل مجللی

 

امام رضا و خوزستان

يكي از افتخاراتي كه شامل حال خاك خوزستان شده ورود امام علي بن موسي الرضا (ع) به اين استان است كه در هنگام سفر به مرو كه از مدينه حركت نمودند. حكومت عباسي ازترس اينكه مبادا در بين راه شيعيان و طرفداران علي بن موسي الرضا از ايشان استقبال كنند. و ايشان با طرفداران و هواخواهان خويش سدي براي حكومت عباسي ايجاد نمايند. مسير حركت امام رضا را از طرف مدينه به مرو به گونه اي قرار دارند كه امام از طرف كوفه و قم به مرو نيايند بلكه  از طرف  بصره و اهواز و يزد وارد خاك خراسان شوند زيرا آنها گرايش عثماني داشتند و سنگر عباسيان بودند كه اين حركت موجب شد كه قدوم مبارك علي ابن موسي الرضا را در اين استان شاهد باشيم وبر افتخارات و بركات اين خطه افزوده نمايد.

بعد ازاينكه امام از مدينه به مكه آمدند. اخوان و ياران و سادات نيز كه براي ديدار با امام رضا به سوي ايشان حركت كردند آنان نيز از اين مسيرها عبور نمودند و در طي مسير به مقام رفيع شهادت نايل آمدند كه امامزادهاي زيادي رادراين خطه شاهد بودم.

 

تاثير حضور امام رضا در ايران 

علي بن موسي(ع)  طي اقامت خود در مرو ،مركز علمي و اداري خراسان، تلاش گسترده اي را براي ترقي انديشه و اعتقادات مردم خراسان به عمل آوردند و با منظره هاي علمي با اهل كتاب و نحله هاي فكري گوناگون موجبات اعتلاء و ترقي معرفت و بينش ديني اين منطقه را فراهم كردند. آن حضرت با تشكيل محافل علمي و كلامي و حديثي به دفاع از اسلام و فرهنگ اهل بيت پرداخته و به ايرادات و شبهات فرق پاسخ مي دادند.

شمار مناظرات امام رضا با اهل كتاب و نمايندگان مسيحيان، يهوديان، مانويان، زرتشتيان، صابئين، و فرق اسلامي، فراوان است.  از آن جمله روزي مامون سران اديان و مذاهب زمان را جمع كرد و امام رضا را دعوت نمود تا با آن مناظره كنند .نخست جاثليق مسيحي به آن حضرت گفت: شما وهمه مسلمانان و تمامي ما مسيحيان نبوت حضرت عيسي و كتاب انجيل را قبول داريم ولي نبوت پيغمبر شما مشكوك است، زيرا او را تنها شما قبول داريد. امام رضا (ع) فرمود:ما مسلمانان حضرت عيسي و انجيلي را قبول داريم كه امتش را پيغمبر آخر الزمان بشارت داده است و حوارين عيسي (ع) به او اقرار كرده اند،پس چرا مخالفت پيامبر و كتاب خود مي كني و پيغمبري را كه بشارت داده اند، نمي پذيري. اين گونه مناظرات گوياي حركت عميق علمي و فرهنگي آن حضرت است.مباحث اين گفتگوهاي علمي كه به آرامي و در جو صميمي برگزار مي شد در باره آفرينش جهان، توحيد، صفات خداوند، انبياءالهي، عصمت آنان جبر و اختيار و امامت، تفسير آيات گوناگون قرآن، فضايل اهل بيت (ع) احاديث، دعاو احكام دين بود.

از ديگر فعاليت امام رضا (ع) تشكيل حوزه علمي در منزل خود و مسجد مرو بود و حضور شيعيان ان حضرت چنان چشمگير بود كه مامون به حاجب خود، دستور داد تا شاگردان وي را پراكنده كند.امام رضا (ع) نزد مامون رفت و با ناراحتي و صلابت به وي گفت: از خداوند حق مصطفي و مرتضي وسيده نساء العالمين را طلب مي كنم. چرا اينان را طرد نمي كني كه وي ياران خاص و عام مرا خوار كردند. امام رضا(ع‌) سپس به خانه برگشت و دو ركعت نماز خواند و گفت: خدايا اين مرد به من ستم كرد و مرا خوار و ذليل كردو شيعيان مرا از در خانه من دور كرد.خدايا انتقام مرا از وي بگير اين خبر به خوبي نشان مي دهد كه شمار شيعياني كه در محافل علمي امام علي بن موسي (ع) شركت داشتند، قابل توجه بوده و به همين دليل مامون دستور تعطيلي آنها را صادر كرد.

  عظمت علمي و مقام معنوي و اخلاق علمي امام رضا (ع) موجب جذب مردم به سوي وي شد و صيرت علمي او همه جا را فرا گرفت به گونهاي كه مامون به آن اعتراف كرد. آن حضرت از هر فرصتي براي پياده كردن سنت هاي الهي و سيره رسول الله (ص) استفاده كرد تا انحرافاتي  را كه حكام در جامعه سرايت داده بودند، اصلاح كند. از جمله روزي مامون دستور داد تا آن حضرت نماز عيد را با مردم بخواند. امام رضا(ع) ابتدا نپذيرفت ولي چون مامون اصرار كرد امام فرمود: به شرطي نماز مي خواند كه اجازه دهند، همان گونه كه رسول الله (ص) و علي (ع) نماز مي خوانده، بخواند. مامون پذيرفت وآن حضرت با پاي پياده و برهنه همراه با شيعيان خود به راه افتاد، وي چنان تكبيري سر داد كه گويي همه عالم با او هم آوا هستند. صداي تكبير در شهر پيچيد و شهر به لرزه در آمدو جمعيت زيادي با آن حضرت همراه شدند .فضل بن سهل احساس خطر كرد و از مامون خواست تا دستور بازگشت امام رضا(ع) را صادر كند.

از ديگر نتايج پر بار دوران اقامت علي بن موسي الرضا (ع) در مرو، فراهم شدن موجبات رشد و گسترش تشيع در خراسان بود. مردم خراسان كه از پيش دوستدار خاندان رسالت بودند پس از حضور آن حضرت علاقه و محبتشان به اهل بيت و علويان بيشتر شد.به گونه اي كه مدفن امام رضا (ع) يكي از پايگاه هاي مهم تشيع در طول تاريخ در آمد و بر تاريخ فرهنگ و هنر و اقتصاد ايران و تشيع تاثير عميقي گذاشت.

يكي از نتايج زود رس تاثير امام رضا (ع) در خراسان، قيام محمد بن قاسم مي باشد .وي از نسل امام حسين بود و در مدينه منوره سكونت داشت .به دعوت يكي از خراساني ها به همراه عده اي به مرو آمد. چهل هزار نفر از مردم شهر با او بيعت كردند. وي در يكي از روستاهاي شيعي ساكن و در طالقان2 قيام كردند. پس از چندي ازنيرو هاي عبد الله بن طاهر امير طاهري شكست خورد و در شهر نساءمخفي شد ،ولي وي را دستگير و در شهر نيشابور محبوس كردند و به واسطه نفوذ تشيع در اين شهر ،وي را شبانه به بغداد فرستادند. محمد بن قاسم موفق شد از زندان بغداد فرار كند ولي در واسط از دنيا رفت. ازاين گزارش نفوذ علويان وتشيع در شهر هاي خراسان بر ما روشن مي گردد. ازسوي ديگر ولايت عهدي امام رضا(ع) زمينه مساعدي براي مهاجرت سادات و علويان به ايران گرديد. تعدادي از برادران و عمو زادگان آن حضرت از سادات حسيني و حسني به ايران آمدند. چون سادات خبر غدر مامون كه با امام رضا (ع) كرد ،شنيدند پناه به كوهستان ديلم و طبرستان بردند وبعضي در آنجا شهيد گشتند و مزار و مرقدشان مشهور و معروف است .چون اسپهبدان مازندران در اوايل كه اسلام قبول كردند، شيعه بودند و با اولاد رسول الله (ص)، حسن اعتقاد داشتند، سادات را در اين ملك ،مقام را آسانتر بود.

مامون پس از آنكه به اهداف خود رسيد در حالي كه عازم بغداد بود در سرخس فضل بن سهل وزير خود را كشت و سپس در سناباد طوس در 29 صفر سال 203 هجري امام رضا(ع) را مسموم ساخت،سپس دستور داد جنازه آن حضرت را در قريه نوقان پيش روي قبر هارون دفن كنند.

هنگامي كه خبر شهادت امام رضا (ع) در خراسان و شهرهاي ديگر شيوع يافت، علويان و سادات متواري و پراكنده شدند و يا در خفا به زندگي خود ادامه دادند و يا گرفتار كارگزاران مامون شدند، از جمله آنان احمد بن موسي بود كه قتلغ خان با وي جنگيد و او را به شهادت رسانيد. مرقد محمد بن موسي بن جعفر (ع) و علي بن حمزه بن موسي بن جعفر (ع) نيز در شيراز زيارتگاه هستند. هارون برادر ديگر امام رضا(ع) به كاشان آمد. و در اين شهر از دنيا رفت.

شهادت گاه آرامگاه فرزندان امام موسي كاظم فضل و سليمان در آوه است.

 در ري مقبره حمزه بن موسي بن جعفر قرار دارد و زيارتگاه مردم است. اين مقابر به مرور مورد توجه شيعيان و دوستداران اهل بيت قرار گرفت و در گسترش فرهنگ تشيع در اين مرز و بوم مؤثر واقع شد.

 

ميراث فرهنگي امام رضا (ع)

آن حضرت طي 18 سال امامت خود در مدينه منوره و دو سال درايران با تلاش و كوشش فراوان موفق شدند شاگردان بسياري را تربيت كنند كه در منابع مجموع شاگردان آن حضرت 318 نفر برآورد شده اند. از جمله شاگردان مشهور آن حضرت ابو عبدالله محمد بن خالد برقي قمي، حسن و حسين فرزندان سعيد اهوازي، زكريا بن آدم بن عبدالله اشعري قمي، صفوان بن يحيي، احمد بن محمد بزنطي، عبدالله بن مبارك نهاوندي و عبدالسلام بن صالح ابو صلت هروي مي باشند.

1- ابوعبدالله محمد بن خالد برقي: وي از اهالي روستاي برق رود قم بود. به افتخار شاگردي امام رضا (ع) و فرزندشان در آمد. دو برادر وي نيز از ادبا و فقها بودند. محمد بن خالد مردي اديب و مورخ ، آگاه به علوم عرب بود. آثار زيادي داشته ولي برخي هشت عدد از آنها را نام برده اند.

2-حسن و حسين بن سعيد اهوازي: اصل آنان از اهواز و هر دو برادر از بزرگان، يا ران امام بودند و وثوق علمي آنان مورد تاييد واقع شده است.

جد دوم آنان مهران از موالي علي بن الحسين (ع)و به دست آن حضرت آزادشد. آثارحسين بن سعيدرا سي عددنوشته اند و بيشتر آنها در تفسير قرآن است.

3- عبدالسلام بن صالح ابوصلت هروي: وي از همراهان امام رضا (ع) و افتخارمصاحبت با آن حضرت را داشت. از او كتابي به نام وفات الرضا(ع) نقل شده و شيخ صدوق در كتاب عيون اخبار الرضا داستان شهادت آن حضرت را از قول او نقل كرده است. او ثقه و صحيح  الحديث دانسته اند. وي را خادم الرضا و محب خاندان رسول الله (ص) معرفي كرده اند. اباصلت روايات بسياري به ويژه از ملاقات هاي امام رضا (ع) همانند دعبل خزاعي را نقل كرده است.           

 

قدمگاههاي امام رضا

قدمگاه در لغت به جايي گفته مي‌شود كه پاي پيامبر يا امامي به آنجا رسيده باشد. و جاهايي كه اثر پايي در سنگ و جز‌آن پديدار است و گمان برند كه جاي پاي پيامبر ياامامي است.

بعد از اينكه به دستور مأمون امام را از بصره و اهواز به خراسان آوردند مسير راه اهواز به نيشابور از دو راه محقق مي‌گردد.

1- مسير اهواز - فارس- يزد وگردنه آهوان تا نيشابور كه قرائن وشواهد از جمله بعضي روايات در عبور از گردنه آهوان كه حد فاصل دامغان وشاهرود مي باشد صراحت دارد ضمن اينكه اين مسير باتوجه به شرايط جغرافيايي و آب و هوايي معتدل به نظر مي‌رسد.

2- مسير اهواز فارس يزد طبس تا نيشاپور كه اين مسير نيز پر رفت و آمد بود. پس طبق دو مورد فوق هيچ قدمگاه يا مسجدي از امام رضا در خلاف مسيرهاي فوق نبايد وجود داشته باشد. كه دراينجا به توضيح قدمگاههاي امام رضا در خوزستان مي‌پردازيم.

 

قدمگاه امام رضا درآبادان

در آبادان در نزديكي جاده اهواز آبادان در يك بيابان گنبد زرد رنگ كوچكي جلب توجه‌ مي كرد كه مي‌گفتند قدمگاه امام رضا مي‌باشد. كه از سال 80 شمسي تجديد بنا شد. و  قبلاً از خشت و گل بود.

نوشته اند كه چون امام رضا به بصره مي‌رسد به وسيله كشتي و از راه آبي بصره به سوي بيان (محمره، خرمشهر) رهسپار شد. و پس از طريق خشكي از (بيان) گذشته به سوي عبادان و از آنجا به سوي اهواز حركت كرد.

 

قدمگاه امام رضا در اهواز

مي‌گويند همين حرم علي ابن مهزيار مكاني بود كه امام رضا بعد از ورود به اهواز به آنجا آمد.

 

قدمگاه امام رضا در بهبهان

در داخل شهر بهبهان هم يك قدمگاه از امام رضا هست. كه البته مقامي متروكه شده بود.

كه مردم مي‌گفتند در اين مكان باغي بود كه امام رضا وارد اين باغ شد. و از باغبان تقاضاي آب نمود و باغبان بعد از اينكه امام را شناخته او را به خانه دعوت كرد و امام نيز دعوت را پذيرفت كه آن مكان يكي از قدمگاههاي امام  در خوزستان مي‌باشد.

 

قدمگاه امام رضا در  ارجان

در 10 كيلومتري بهبهان در كنار رودخانه‌اي (تكاب) گنبدي خشتي شكل قرار دارد و چند ويرانه اي شهر قديم ارجان كه مي‌گفتند اينجا قدمگاه امام رضاست.

اعتماد السلطنه در مرآت البلدان از مسجدي در بقاياي شهر ارجان نام مي‌برد كه امام رضا در اين مسجد نماز گذارد.

 

قدمگاههاي امام رضا در شوشتر ودزفول

بقعه امام رضا ديمي بقعه‌اي است در شوشتر كه مي‌گويند در صحراي ديم سبيلي واقع بود. و درزبان مردم به امام رضا ديمي شهرت يافته كه شرف الدين شوشتري مي‌گويد اين بقعه سنديت ندارد و براساس خواب و رويا به وجود آمده‌اند.

در دزفول نيز يك قدمگاه از امام رضا موجود است

 

قدمگاه امام رضا در دزفول

اينك پس از ذكر قدمگاههاي امام رضا در خوزستان بد نيست نگاهي به روز شمار حركت امام از مدينه به مرو داشته باشيم.

در جغرافياي خط سير امام رضا از مكه و مدينه و پايان سفر ايشان به طوس و سرخس و مرو اختلافي نيست اما در حد فاصل بين اين دو خط سير چند ديدگاه وجود دارد و با جمع بندي روايات به سه خط سير عمده مي‌توان دست يافت.

الف- مدينه- بصره- اهواز -  فارس- يزد- نيشابور- طوس- سرخس- مرو

ب- مدينه- نجف - بغداد - قم - ري- سمنان- آهوان- نيشابور- سرخس - مرو

ج- مدينه - مكه - بصره - اهواز- دزفول- اصفهان - يزد- طبس- نيشابور- طوس-سرخس- مرو

بنابر خط سير نخست كه مويد آن روايات قوي و وجود قدمگاهها در طول مسير است. جغرافياي تاريخي هجرت امام رضا از مدينه تا مرو را مي‌توان  در چند مرحله آورد. و براي هر مرحله با توجه به قراين موجود، گاهشمار تاريخي را مي‌توان تصور كرد.

هجرت امام از مدينه به مرو در سال 200ق / 195 ش بود كه امام پس از جمع تمتع از مكه برون آمد.

امام رضا در نيمه محرم سال (201 ق/ 195 ش) قبر رسول خدا را زيارت نمود.

و به سمت بصره حركت كردند، فاصله مدينه تا بصره 18 منزل (حدود 432 كيلومتر) است بنابراين ورود امام به بصره بايد روز شنبه 8 صفر 201 ه /19 شهريور195 ش باشد.

به قرينه در خواست ني شكر و بيماري امام و نيز تطبيق گاهشماري هجري قمري باشمسي ورود امام رضا به اهواز در اواخر تابستان رخ داد.

از جهت ديگر فاصله بصره تا سوق الاهواز نه منزل (216 كيلومتر) مي‌باشد. مسافتي از بصره تا اهواز (همانگونه كه امروز نيز چنين است) آبي  مي باشد كه بايد توسط كشي طي

كرد. پس امام رضا در روز يكشنبه 16 صفر سال 201 هـ ق / 27 شهريور 195ش وارد اهواز شد.

و از طريق پل اربك (اربق) خارج و به طرف رامهرمز رفت تا از آنجا به فارس برود. پس از فارس امام به يزدآمد و سپس به سوي نيشابور حركت نمودند حضرت رضا به قرينه درخواست انگور در غير  فصل آن ونيز تطبيق گاهشمار هجري با شمسي  در اوايل زمستان سال 201 ق/ 195 ش و ارد نيشابور شد. و سپس به مرو آمدند.

جدول تاريخ و زمان ورود امام رضا به شهرهاي مسير از مدينه تامرو

200-201 هـ ق / 195-196 هـ ش

-حج تمتع سه شنبه اول تا چهارشنبه 10 دي حجه / 14 تا 23 تير 195

-حركت از مدينه  5شنبه 15 محرم / 27 مرد

-                     ورود به بصره دوشنبه  3 صفر / 14 شهريور

-                     حركت از بصره شنبه 8 صفر / 19 شهريور

-                     ورود به اهواز يكشنبه 16 صفر / 27 شهريور

-                     حركت از اهواز دوشنبه 16 ربيع الاول / 25 مهر

-                     ورود به فارس (شيراز) سه شنبه 26 ربيع الاول / 5 آبان

-                     حركت از فارس سه شنبه 1 ربيع الاخر / 10 آبان

-                     ورود به يزد چهارشنبه 15 ربيع الاخر / 25 آبان

-                     حركت از يزد يكشنبه 20 ربيع الاخر / 29 آبان

-                     ورود به نيشابور سه شنبه 7 جمادي الاول / 15 آذر

-                     حركت از نيشابور جمع 1 جمادي الاخر / 9 دي

-                     ورود به طوس يكشنبه 3 جمادي الاخر / 11دي

-                     ورود به سرخس جمعه 8 جمادي الاخر/ 16 دي

-                     حركت از سرخس شنبه 23 جمادي الاخر/ 1 بهمن

-                     ورود به مرو جمعه 29 جمادي الاخر / 7 بهمن

-                     اعلام ولايتعهدي دوشنبه 7 رمضان / 14 فرودين

-                     نماز عيد فطر پنج شنبه اول شوال / 7 ارديبهشت



 
 
 
[ نام ]
   
[ ایمیل ]
   
   
 
 
 
     
کلیه حقوق این سایت متعلق به حوزه هنری استان مرکزی می باشد. | نقشه سايت